زانوی ضربدری، که با نام ژنووالگوم نیز شناخته میشود، نوعی ناهنجاری در مفصل زانو است که در آن زانوها به سمت داخل متمایل شده و به هم نزدیک میشوند، در حالی که مچ پاها از هم فاصله میگیرند. این عارضه که اغلب در کودکان دیده میشود، میتواند دلایل مختلفی داشته باشد. در این مقاله از کلینیک تخصصی ارتوپدی نیاوران، به بررسی کامل این عارضه، علل، علائم، روشهای تشخیص، پیشگیری و درمان آن میپردازیم.
زانوی ضربدری چیست؟
ژنووالگوم وضعیتی است که در آن زانوها به سمت داخل چرخیده و متمایل میشوند. در حالت طبیعی، هنگام ایستادن پاها، مچ پا، زانو و لگن در یک راستا قرار دارند. اما در افراد مبتلا به زانوی ضربدری، وقتی پاها در کنار هم قرار میگیرند، زانوها به هم میچسبند و مچ پاها از هم فاصله میگیرند. این حالت ناشی از انحراف استخوان ران و زانو به سمت داخل است که باعث فشار بر استخوان ساق پا و انحراف آن نیز میشود.
فاصله بین مچ پاها در حالت طبیعی کم است، اما در افراد مبتلا به ژنووالگوم، این فاصله معمولاً به 10 سانتیمتر یا بیشتر میرسد. این عارضه در کودکان خردسال شایع است و اغلب با رشد کودک و تکامل استخوانها به طور طبیعی برطرف میشود. در واقع، زانوی ضربدری مرحلهای طبیعی از رشد کودکان در حدود 4 سالگی است.
به طور کلی، الگوی تغییرات مفصل زانو از بدو تولد تا حدود 2 سالگی زانوی پرانتزی است، سپس زانوها صاف شده و مجدداً در 4 سالگی به سمت ضربدری شدن متمایل میشوند. این حالت تا حدود 7 سالگی ادامه داشته و سپس به تدریج صاف میشود. عوامل نژادی و جنسیتی نیز میتوانند بر شدت و مدت زمان ضربدری بودن زانوها تأثیر بگذارند.
علل پای ضربدری
در حالی که زانوی ضربدری در دوران کودکی بخشی از روند طبیعی رشد محسوب میشود، در برخی موارد میتواند نشانهای از یک عارضه جدیتر باشد. در بزرگسالان یا کودکانی که این حالت پس از 7 سالگی ادامه پیدا میکند، باید به عنوان یک مشکل در نظر گرفته شده و پیگیری شود. علل زانوی ضربدری را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد:
- فیزیولوژیک: این نوع زانوی ضربدری، مرحلهای طبیعی از رشد کودکان بوده و معمولاً نیازی به درمان ندارد.
- پاتولوژیک: این نوع زانوی ضربدری ناشی از بیماریهای زمینهای مانند راشیتیسم، شکستگی استخوان درشت نی، دیسپلازی اپیفیزیال و… است.
علل شایع ایجاد زانوی ضربدری عبارتند از:
- رشد طبیعی: زانوهای ضربدری در کودکان زیر 6 تا 7 سال بخشی از روند طبیعی رشد است.
- ژنتیک: سابقه خانوادگی ابتلا به زانوی ضربدری، خطر بروز این عارضه را افزایش میدهد.
- راشیتیسم: کمبود ویتامین D و کلسیم میتواند باعث نرم شدن استخوانها و ایجاد زانوی ضربدری شود.
- بیماریهای زمینهای: بیماریهایی مانند آرتروز زانو، روماتیسم مفصلی، تومورهای استخوانی، فلج مغزی و اسپینا بیفیدا میتوانند منجر به زانوی ضربدری شوند.
- آسیب یا عفونت مفصل: شکستگیها یا عفونتهای استخوانهای اطراف زانو میتوانند باعث انحراف آن شوند.
- فشار: شل شدن رباط های زانو میتواند باعث فشار بیش از حد به مفصل و ایجاد ژنووالگوم شود.
- اضافه وزن یا چاقی: وارد شدن فشار بیش از حد به زانوها ناشی از اضافه وزن، میتواند موجب بروز یا تشدید این عارضه شود.
علائم زانوی ضربدری
در بسیاری از کودکان، زانوی ضربدری بدون علامت است، اما در برخی موارد، علائم زیر بروز میکند:
- درد زانو: ناشی از فشار بر رباطها و عضلات اطراف زانو. درد در داخل زانو به دلیل کشیدگی بافت نرم و در خارج زانو به دلیل فشردگی استخوانها رخ میدهد.
- تغییر الگوی راه رفتن: افراد مبتلا ممکن است برای جلوگیری از برخورد زانوها، پاها را به سمت بیرون بچرخانند.
- تغییر شکل ظاهری: زانوها به هم نزدیک و مچ پاها از هم دور میشوند.
- علائم دیگر: سفتی و تورم مفاصل، درد در پاها، باسن، مچ پا و عدم تعادل.
عوارض ژنووالگوم
در صورت عدم درمان، زانوی ضربدری میتواند عوارض زیر را در پی داشته باشد:
- آرتروز زودرس زانو: ناشی از فشار اضافی بر مفصل زانو
- تغییر مرکز ثقل بدن: به دلیل عدم تراز صحیح پاها
- در رفتگی کشکک: به دلیل تمایل استخوان کشکک به سمت خارج
- مشکلات ثانویه: مانند صافی کف پا و تغییر شکل انگشتان
- درد: در نواحی مختلف پا، زانو، قوزک پا و ران
- خستگی: در هنگام پیادهروی
- ساییدگی مفصل زانو: هنگام راه رفتن
- ناتوانی در انجام فعالیت ورزشی:
- تورم و خشکی زانو: کاهش انعطاف پذیری مفاصل
- مشکلات حرکتی: در مراحل پیشرفته، ناتوانی در راه رفتن
- کوتاهی قد: و ظاهر نامناسب پاها
- افزایش آسیب پذیری: مفصل زانو
- لنگیدن: و تغییر الگوی راه رفتن
- کوتاهی تاندون آشیل
تشخیص زانوی ضربدری
تشخیص زانوی ضربدری بر اساس سن بیمار متفاوت است:
- کودکان: پزشک معاینه فیزیکی انجام میدهد و در صورت لزوم آزمایشهایی مانند رادیولوژی و آزمایش خون برای بررسی راشیتیسم یا سایر مشکلات احتمالی تجویز میکند.
- بزرگسالان: پزشک معاینه فیزیکی انجام میدهد و سابقه پزشکی بیمار را بررسی میکند. رادیوگرافی، سی تی اسکن یا امآرآی برای بررسی ساختار استخوانها و مفاصل ممکن است تجویز شود.
پیشگیری از زانوی ضربدری
برای پیشگیری از زانوی ضربدری، رعایت موارد زیر توصیه میشود:
- کاهش وزن: برای کاهش فشار بر زانوها
- مصرف ویتامین D و کلسیم: برای تقویت استخوانها
- درمان آرتروز: در صورت ابتلا به این بیماری
- اصلاح وضعیت بدن: هنگام ورزش و پیاده روی
- انجام حرکات اصلاحی و فیزیوتراپی: برای تقویت عضلات و جلوگیری از انحراف زانوها
- درمان کامل آسیبها: مثل شکستگی استخوانها
درمان زانوی ضربدری
روشهای درمان ژنووالگوم بسته به سن و شدت عارضه متفاوت است:
- کودکان زیر 7 سال: معمولاً نیازی به درمان نیست و با رشد کودک بهبود مییابد.
- بزرگسالان و کودکان بالای 7 سال: درمانها شامل موارد زیر است:
- دارو درمانی: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی برای کاهش درد
- ورزش منظم: تقویت عضلات پا و تنظیم زانوها
- کاهش وزن: کاهش فشار بر زانوها
- فیزیوتراپی: انجام حرکات اصلاحی و سایر تکنیکها برای تقویت عضلات و بهبود دامنه حرکتی
- ماساژ درمانی: تسکین درد و تقویت عضلات
- ارتز و پروتز: استفاده از کفی و بریس برای اصلاح پا و زانو
- جراحی: در موارد شدید و عدم پاسخ به سایر روشهای درمانی، جراحی برای اصلاح انحراف استخوان انجام میشود. در کودکان از روش جراحی هدایت رشد و در بزرگسالان از روش استئوتومی استفاده میشود.
جراحی ژنووالگوم چگونه انجام میشود؟
عمل جراحی زانوی ضربدری با توجه به وضعیت بیمار، سن و درجه شدت بیماری توسط پزشک ارتوپد انجام می شود. جراحی های اصلاح زانو با توجه به محل برش متفاوت بوده و زانوی ضربدری از قسمت استخوان ران اصلاح می شود.
عمل اصلاح رشد: این عمل در کودکان در حال رشد انجام شده و با تکنیک هایی نظیر قرار دادن صفحات فلزی کوچک بر روی قسمت مشخصی از پا برای کاهش سرعت رشد استخوان ها در دو طرف زانو کم می شود.
جراحی استئوتومی Distal Femoral Osteotomy:
این عمل به عنوان بهترین روش جراحی ژنووالگوم جهت حفظ مفصل زانو انجام شده و از سرعت تخریب آن می کاهد.
جراحی از قسمت لترال ران و ساق پا انجام می شود، ابتدا استخوان ها به صورت هدفمند بریده شده و سپس در وضعیت درست و مستقیم کنار هم قرار می گیرند.
علاوه بر اصلاح وضعیت زانو، جراحی استئوتومی سبب می شود تا وزن فرد به صورت متعادل در پا توزیع شده و فرایند تخریب زانو کند شود.
ویدیو جراحی DFO:
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده علائم زیر، به پزشک متخصص ارتوپدی مراجعه کنید:
- فاصله بین قوزک پاها بیش از 8 سانتی متر باشد.
- تفاوت زیادی بین زاویه پایین پاها و قسمت بالایی آن وجود داشته باشد.
- فاصله پاها در حال افزایش باشد.
- کودک زیر دو سال یا بالای هفت سال زانوهای ضربدری داشته باشد.
- فقط یک پا حالت ضربدری داشته باشد.
- درد زانو یا مشکل در راه رفتن وجود داشته باشد.
جمعبندی
زانوی ضربدری یا ژنووالگوم یک عارضه شایع است که میتواند علل مختلفی داشته باشد. تشخیص و درمان به موقع این عارضه میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند. در صورت مشاهده علائم مشکوک، به پزشک متخصص ارتوپدی مراجعه کنید تا بهترین روش درمانی برای شما تجویز شود.
